علم اعتیاد؛ دانش شناخت اعتیاد مواد مخدر، مغز و رفتار

علم اعتیاد؛ دانش شناخت اعتیاد مواد مخدر، مغز و رفتار

در این قسمت از مقاله های آموزشی کمپ ترک اعتیاد فرمانیه کتاب "دانش شناخت اعتیاد – مواد مخدر، مغز و رفتار" که در سال 2007 میلادی از سوی موسسه ملی تحقیقات مصرف مواد مخدر – بخشی از وزارت بهداشت و خدمات انسانی آمریکا – منتشرشده است. در این مقاله می خوانید:

 

 

دانش شناخت اعتیاد

چگونه علم، انقلابی در شناخت ما از اعتیاد را به وجود آورده است

در طول بخش عمده ای از قرن گذشته، دانشمندان و پژوهشگرانی که درباره اعتیاد به مواد مخدر مطالعه می کردند همواره با برداشت های غلط و نادرستی درباره ماهیت اعتیاد دست به گریبان بوده اند. زمانی که در دهه 1930 میلادی دانشمندان مطالعات عملی درباره رفتارهای ناشی از اعتیاد را آغاز کردند، معتادان به عنوان افرادی بی بند و بار بوده و بدون اراده به شمار می آمدند.

همین نگرش به فرد معتاد باعث شده بود تا برداشت واکنش جامعه نسبت به اعتیاد نیز تحت تاثیر قرار گرفته و اعتیاد به عنوان یک نقص اخلاقی و نه به عنوان یک بیماری شناخته شود. همچنین چنین نگرشی باعث می شد تا به جای اتخاذ تدابیری برای پیشگیری و درمان این بیماری، بر اتخاد تدابیر تنبیهی تاکید شود.

خوشبختانه امروزه در پرتو پیشرفت های شگرف علمی، شناخت واکنش ما نسبت به مصرف مواد مخدر در مقایسه با گذشته کاملا تغییر کرده است.

یافته های خیره کننده درباره مغز انسان دیدگاه و درک ما از اعتیاد به مواد مخدر را کاملا دگرگون ساخته است تا در برابر این مشکل رفتارهایی موثرتر و سازنده تر از خود نشان دهیم.

با توجه به یافته های علمی، اکنون ما می دانیم که اعتیاد از جمله بیماری هایی است که هم عملکرد مغز انسان و هم رفتار او را تحت تاثیر قرار می دهد. ما به بسیاری از عوامل زیستی (بیولوژیک) و محیطی موثر در بیماری اعتیاد پی برده ایم و اکنون در مرحله جستجو برای یافتن تغییرات ژنتیکی هستیم که در ایجاد، پیشرفت و حادتر شدن بیماری اعتیاد ایفای نقش می کنند.

دانشمندان تلاش می کنند تا با بهره گیری از یافته های جدید روش های موثری را برای پیشگیری و درمان این بیماری پیدا کرده و بتوانند میزان مصائب و مشکلاتی که مصرف مواد مخدر برای معتادان، خانواده آن ها و جامعه ایجاد می کنند را کاهش دهند. ما در کمپ ترک اعتیاد فرمانیه با استفاده از دانش روز دنیا روش های مناسبی را برای ترک هروئین، ترک شیشه، تریاک، گل، الکل و سایر مواد مخدر ارائه  میکنیم تا به افراد تحت درمان کمک شود هرچه سریع تر به آغوش خانواده و جامعه بازگردند.

با وجود چنین پیشرفت هایی، هنوز هم بسیاری از مردم نمی دانند که چرا افراد به مواد مخدر و یا مواد محرک و روانگردان معتاد می شوند یا این که مصرف مواد مخدر چه تاثیری بر روی مغز معتادان می گذارد که آن ها مجبور به مصرف معتاد گونه مواد مخدر می شوند. هدف از انتشار این مقاله پاسخ دادن به پرسش هایی در این زمینه و ارائه اطلاعات علمی درباره بیماری اعتیاد از جمله برخی از پیامد های زیان بار مصرف مواد مخدر و رویکردهای اولیه ای است که برای پیشگیری و مداوای این بیماری ارائه شده اند. در موسسات ملی تحقیقات مصرف مواد مخدر، ما بر این باوریم که آگاهی بیشتر درباره مسائل و نکات اولیه مربوط به بیماری اعتیاد افراد را قادر خواهد ساخت تا درباره زندگی خود تصمیم آگاهانه تری بگیرند، سیاست ها و برنامه هایی علمی برای کاستن از میزان مواد مخدر و شمار معتادان در جوامع اتخاذ شود و در نهایت از تحقیقات علمی که در زمینه مقابله با اعتیاد صورت می گیرد حمایت بیشتری به عمل آید. " دکتر نوراد. ولکو مدیر موسسه ملی تحقیقات مصرف مواد مخدر " .

اعتیاد به مواد مخدر چیست؟ اعتیاد نوعی بیماری مغزی مزمن، پیش رونده و عود کننده است که باعث می شود با وجود پیامد های زیان بار مصرف مواد، فرد معتاد باز هم برای به دست آوردن یا مصرف مواد مخدر خود را به آب و آتش بزند. اعتیاد از آن جهت بیماری محسوب می شود که مصرف مواد مخدر، ساختار مغز و نحوه کارکرد و فعالیت آن را تغییر می دهد. تغییراتی که بر اثر مصرف مواد مخدر در مغز انسان به وجود می آید ممکن است پایدار و بلند مدت باشد و به ایجاد رفتارهایی زیان بار در کسانی که مواد مخدر مصرف می کنند منجر شود.

 

اعتیاد کاملا شبیه به سایر بیماری های مزمن همچون بیماری قلبی است. چرا که در هر دوی این بیماری ها فعالیت عادی و سالم یکی از اندام های بدن مختل شده و پیامدهای زیان باری به همراه می آورد. باید توجه داشت که این بیماری ها قابل پیشگیری و قابل درمان هستند، ولی چنانچه اقدامی در مورد آن ها صورت نگیرد تا پایان عمر ادامه پیدا خواهند کرد.

 

 مطلب مرتبط: کمپ ترک اعتیاد فرمانیه: اعتیاد چیست؟ + انواع اعتیاد

 

 

چرا افراد مواد مخدر استفاده می کنند؟

افراد به دلایل مختلفی به مصرف مواد مخدر روی می آورند

 

چرا افراد مواد مخدر استفاده می کنند؟افراد به دلایل مختلفی به مصرف مواد مخدر روی می آورند

 

برای اینکه احساس خوبی داشته باشند- بسیاری از انواع مواد مخدر در انسان لذت فراوانی ایجاد می کنند. این احساس سر خوشی اولیه با پیامدهای دیگری همراه است که از یک ماده مخدر به ماده دیگر تفاوت می کند. برای مثال ماده مخدر تحریک کننده ای چون کوکائین علاوه بر سرخوشی و نشئگی، با احساس قدرت، اعتماد به نفس و انرژی بیشتر همراه است. در مقابل، ماده مخدر افیونی مانند هروئین، پس از سرخوشی و نشئگی، حالت خلسه و رضایت خاطر برای فرد ایجاد می کند.

برای داشتن احساس بهتر- برخی از افرادی که از نگرانی های اجتماعی، ناهنجاری های اضطراب آور و افسردگی رنج می برند برای کاستن از میزان اضطراب خود به مصرف مواد مخدر روی می آورند. اضطراب نقش مهمی در آغاز کردن و ادامه دادن مصرف، یا روی آوردن دوباره بیماران در حال بهبودی به مواد مخدر ایفا می کند.

بهتر انجام دادن کارها، فشار روانی که برخی از افراد برای تقویت توان جسمی یا فکری خود احساس می کنند می تواند به تجربه کردن اولین نوبت مصرف و سپس تداوم یافتن آن منجر شود.

کنجکاوی و مشاهده مصرف کردن دیگران، نوجوانان بیش از گروهای سنی دیگر آسیب پذیر هستند چرا که نفوذ شدید همشاگردی ها و هم قطاران باعث می شود که آن ها نیز رفتارهای هیجان انگیز و جسارت آمیزی از خود نشان داده و مثلا برای حفظ آبرو اعتبار خود در بین آن ها دست به مصرف مواد مخدر بزنند. اگر مصرف مواد مخدر باعث می شود تا افراد احساس خوبی داشته باشند و کارها را بهتر انجام دهند در آن صورت مصرف مواد مخدر چه اشکالی دارد؟

در ابتدا ممکن است مردم تنها به آنچه تاثیر مثبت مواد مخدر محسوب می شود توجه نشان دهند. آن ها در عین حال ممکن است چنین تصور کنند که می توانند مصرف مواد مخدر خود را تحت کنترل داشته باشند، اما واقعیت این است که مواد مخدر به سرعت زندگی آن ها را تحت کنترل خود در می آورد. توجه داشته باشید فردی که از روی تفنن و در حضور جمع به خوردن مشروبات الکی می پردازد، ممکن است بر اثر زیاده روی به شدت مست شود و با نشستن پشت فرمان خودرو، رانندگی که فعالیتی لذت بخش است را برای خود و دیگران به یک فاجعه تبدیل کند. چنانچه مصرف مواد مخدر برای مدتی طولانی ادامه پیدا کند، فعالیتی که از روی تفنن و لذت جویی آغاز شده است دیگر سرخوشی و لذت قبلی را در فرد ایجاد نخواهد کرد وی صرفا برای اینکه حالت عادی خود را حفظ کند به مصرف مواد مخدر نیاز خواهد داشت و ترک اعتیاد به آن نیز سخت تر خواهد شد. مصرف کنندگان مواد مخدر به نقطه ای می رسند که علیرغم آگاهی از مشکلات عظیمی که مصرف مواد مخدر برای آن ها، اعضای خانواده و اطرافیانشان ایجاد کرده است دیگر نمی توانند از مصرف این گونه مواد دست بردارند و همواره در پی تهیه کردن و مصرف مواد هستند. برخی از افراد ممکن است حتی از همان اوایل روی آوردن به مصرف مواد مخدر، مقدار و دفعات مصرف خود را افزایش دهند. آیا تداوم مصرف مواد مخدر کاری است که از روی میل انجام شود؟

نخستین تصمیمی که برای مصرف مواد مخدر گرفته می شود اغلب حالت داوطلبانه داشته و از روی میل و اراده است؛ اما وقتی که مصرف مواد مخدر طولانی و گریز ناپذیر می شود، شخص معتاد دیگر نمی تواند مصرف مواد را به راحتی کنترل کند. تصاویر گرفته شده از مغز افراد معتاد نشان می دهد که قسمت هایی از مغز که نقش مهمی در تصمیم گیری، قضاوت، یادگیری، حافظه و کنترل رفتار دارند در این افراد تغییر فیزیکی کرده اند. هفت دانشمند در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده اند که این تغییرات چگونگی عملکرد و کارکرد مغز را تحت تاثیر قرار داده و عامل و بروز رفتارهای ویرانگر و غیرقابل کنترلی از سوی افراد معتاد می شود.

 

 مطلب مرتبط: تشریح بیماری اعتیاد، بیماری ای که ترک اعتیاد در آن به تنهایی امکان پذیر نیست

 

 

چرا برخی از افراد به مواد مخدر معتاد می شوند و برخی دیگر نمی شوند؟

همانند سایر بیماری ها، میزان آسیب پذیری افراد مختلف در برابر بیماری اعتیاد نیز تفاوت دارد. در مجموع هر چه عوامل آسیب پذیری در فرد زیادتر باشد امکان اینکه وی با مصرف مواد مخدر به این گونه مواد معتاد شود بیشتر خواهد بود. عوامل دفاعی سبب می شود تا میزان خطر و آسیب پذیری فرد در مقابل اعتیاد کاهش پیدا کند.

 

چه عواملی باعث می شوند تا یک فرد معتاد شود؟

هیچ عاملی به تنهایی باعث معتاد شدن فرد نمی شود. ساختار بیولوژیک بدن فرد می تواند به گونه ای باشد که احتمال اعتیاد وی را بالا ببرد. حتی عواملی چون جنسیت، قومیت، مرحله بلوغ فکری، محیط اجتماعی اطراف (برای مثال وضعیت خانه، مدرسه و محله) نیز می توانند در معتاد شدن فرد دخیل و سهیم باشند.

 

چه عوامل بیولوژیکی خطر اعتیاد را افزایش می دهد؟

دانشمندان بر این باورند که عوامل ژنتیکی بین40 تا 60 درصد در آسیب پذیری فرد در برابر اعتیاد دخیل هستند. نوجوانان و افرادی که از ناهنجاری های روانی رنج می برند بیش از دیگران با خطر اعتیاد روبرو هستند.

 

کدام عوامل محیطی در افزایش خطر ابتلا به اعتیاد سهیم هستند؟

خانه و خانواده: محیط خانه معمولا بیش از هرعامل دیگری بر چگونگی شکل گیری شخصیت کودک تاثیرمی گذارد. والدین یا پدربزرگ ها و مادربزرگ هایی که مواد مخدر مصرف می کنند یا فعالیت های تبهکارانه ای دارند می توانند مشوقی برای روی آوردن فرزندان یا نوه های خود به مواد مخدر باشند.

دوستان و مدرسه: در دوران نوجوانی، دوستان و آشنایان بیش از هر کس دیگری افراد را تحت تاثیر قرار می دهند. دوستانی که مواد مخدر مصرف می کنند می توانند حتی نوجوانانی که هیچ عامل خاصی برای افزایش ضریب ابتلای آن ها به بیماری اعتیاد وجود ندارد را تحریک کنند تا فرد را برای نخستین بار مواد مخدر را تجربه کند. شکست و ناکامی در تحصیلات دانشگاهی یا مهارت های اندک اجتماعی نیز می تواند کودک و نوجوان را با خطر مصرف مواد مخدر روبرو کند.

 

چه عوامل دیگری باعث می شوند تا احتمال اعتیاد به مواد مخدر افزایش پیدا کند؟

مصرف زود هنگام مواد مخدر: گرچه مصرف مواد مخدر در هرسنی می تواند به اعتیاد منجر شود اما تحقیقات نشان می دهد که هر چه سن فرد هنگام آغاز مصرف مواد مخدر پایین تر باشد امکان ادامه دادن مصرف و تبدیل شدن وی به معتاد مزمن بیشتر خواهد بود. مصرف مواد مخدر در سنین پایین، آسیب دیدگی مغز بر اثر اعتیاد را به خوبی نشان می دهد. ممکن است مجموعه ای از عوامل اولیه بیولوژیک و آسیب پذیری اجتماعی از جمله استعداد ژنتیکی، بیماری روانی، روابط متزلزل و نابسامان خانوادگی و قرار گرفتن در معرض سوءاستفاده جنسی به آغاز زود هنگام مصرف مواد مخدر از سوی افراد منجر شود. با وجود این، نمی توان این نکته را انکار کرد که مصرف مواد مخدر در سنین پایین می تواند مشکلات فراوانی در پی داشته باشد که در میان آن ها می توان به تداوم مصرف و اعتیاد به مواد مخدر اشاره کرد.

شکل و چگونگی مصرف مواد مخدر: کشیدن مواد مخدر یا تزریق مستقیم آن به جریان خون، اعتیاد آور بودن ماده مخدر را افزایش می دهد. کشیدن مواد مخدر یا تزریق آن به رگ سبب می شود تا ماده مخدر ظرف چند ثانیه به مغز رسیده و احساس سرخوشی و لذت فراوانی ایجاد کند؛ اما این حالت سرخوشی و نشئگی شدید چند دقیقه ای بیشتر دوام نمی آورد و فرد پس از مدت کوتاهی مجددا به حالت عادی خود باز می گردد. این حالت در واقع عکس حالت نشئگی است و خماری نام دارد. دانشمندان اعتقاد دارند که خماری سبب می شود افراد برای تکرار تجربه نشئگی و سرخوشی، مصرف مواد مخدر را تکرار کنند.

مغز انسان تا دوران بلوغ به طور دائم در حال رشد می باشد و در دوران نوجوانی نیز تغییرات چشمگیری در آن ایجاد می شود. یکی از قسمت های مغز انسان که در دوران نوجوانی نیز همچنان به رشد خود ادامه می دهد ناحیه جلوی مغز است. این قسمت از مغز انسان را قادر می سازد تا وضعیت خود را ارزیابی کرده و تصمیمات منطقی بگیرد و در ضمن احساسات و خواسته های خود را نیز کنترل کند. از آنجا که این قسمت از مغز یک نوجوان همچنان در حال شکل گیری است، اینکه آن ها در معرض خطر تصمیم گیری های نادرست همچون تجربه کردن مواد مخدر و سپس ادامه دادن مصرف آن قرار بگیرند محتمل است. در دورانی که مغز انسان در حال شکل گیری و رشد است مصرف مواد مخدر می تواند تاثیری عمیق و پایدار بر مغز بگذارد.

 

 مطلب مرتبط: آمارهای کمپ ترک اعتیاد فرمانیه در مورد سوء مصرف مواد اعتیاد آور و مخدر

 

 

تشریح مغز انسان

مغز پیچیده ترین عضو بدن انسان است. این توده خاکستری رنگ که حدود یک و نیم کیلو وزن دارد.

 

کمپ ترک اعتیاد فرمانیه - تشریح مغز انسان

 

در واقع کانون همه فعالیت های انسان است. برای رانندگی کردن، لذت بدن از غذا، نفس کشیدن، خلق یک شاهکار هنری و لذت بردن از فعالیت های روزمره و هر فعالیت دیگری این مغز انسان است که فرمان می دهد. به طور خلاصه مغز انسان عملکرد و فعالیت بدن انسان را تنظیم می کند، اعمال انجام شده را ارزیابی کرده واکنش نشان می دهد و افکار و احساسات وی را شکل دهد. مغز از قسمت های ختلفی تشکیل شده است و همه آن ها همراه با یکدیگر و همانند یک تیم یا گروه کار می کنند. هر یک از قسمت های مغز مسئول هماهنگ ساختن و انجام اقدامات خاصی هستند. مصرف مواد مخدر می تواند قسمت های مهمی از مغز انسان که برای سامان دادن به زندگی روزمره ضروری است را تحت تاثیر قرار داده و سبب شود تا فرد بدون آنکه اراده ای از خود داشته باشد به مصرف مواد مخدر ادامه دهد و سر انجام معتاد شود.

ریشه نخاع- فعالیت های اصلی و حیاتی بدن انسان همچون تنظیم ضربان قلب، تنفس و خواب را کنترل می کند.

سیستم لیمبیک: قسمت لذت جویی مربوط به مغز را کنترل می کند. این قسمت قسمت های مختلف مغز که سبب می شوند تا ما احساس لذت کنیم را کنترل می کند. احساس لذت سبب می شود تا ما توانائی خود برای تکرار برخی از رفتارها هماند غذا خوردن را که برای ادامه حیات ما نقش اساسی دارند تنظیم کنیم. این قسمت از مغز هنگام انجام این گونه اقدامات و همچنین مصرف مواد مخدر فعال می شود. قسمت لیمبیک مغز در عین حال مسئول ارزیابی ما از احساسات مثبت و منفی است و همین قسمت است که خاصیت روان گردان بودن بسیاری از مواد مخدر را نشان می دهد.

کورتکس یا قشر مغز- این قسمت از مغز به بخش های مختلفی تقسیم شده است و هرقسمت نوع خاصی از فعالیت های انسان را کنترل می کند. بخش های مختلف کورتکس مغز اطلاعاتی دریافتی از حس های مختلف را دریافت و آن ها را پردازش می کنند و ما را قادر می سازند تا ببینیم، بشنویم، طعم های مختلف را تشخیص دهیم و احساس داشته باشیم. قسمت جلوی کورتکس یا قسمت جلوی مغز، مرکز تفکر و اندیشه است. این قسمت ما را قادر می سازد تا فکر کنیم و برای مشکلات راه حل پیدا کنیم و تصمیم بگیریم.

 

مغز چگونه ارتباط برقرار می کند؟

مغز در واقع یک مرکز ارتباطی است که از میلیاردها عصب و سلول های عصبی تشکیل شده است. شبکه هایی از نورون ها اطلاعات را در قسمت های مختلف از مغز از جمله نخاع و سیستم های عصبی جانبی از نقطه ای به نقطه دیگر منتقل می کنند. این شبکه ها هر آنچه ما احساس می کنیم یا درباره آن فکر می کنیم و انجام می دهیم را کنترل و هماهنگ می کنند.

از نورون تا نورون: هر سلول عصبی مغز اطلاعاتی را به شکل حرکات الکتریکی دریافت و ارسال می کند. زمانی که یکی از سلول ها یک رشته از پیام ها را دریافت می کند آن ها را به نورون های دیگر انتقال می سازند.

فرستنده های نورونی: پیام رسان های شیمیائی مغز پیام ها بین نورون ها به وسیله عناصر شیمیائی که فرستنده های نورونی نامیده می شوند از نورونی به نورون دیگر انتقال می یابند.

دریافت کنندگان: دریافت کنندگان عناصر شیمیائی مغز: نورون های فرستنده به قسمت های خاصی از سلول های دریافت کننده که گیرنده نامیده می شوند می چسبند. فرستنده و گیرنده نورونی همانند قفل و کلید عمل می کنند؛ نوعی مکانیزم و ساز و کار خاص و جالبی که باعث می شود تا هر گیرنده ای پیام مناسب را تنها پس از برقراری ارتباط با نورون فرستنده متناسب، به سلول های دیگر منتقل کند.

حامل ها و فعالیت شیمیائی مغز- به گردش در آورنده ها: به گردش در آورنده ها در سلول هایی قرار گرفته اند که فرستنده های نورونی تولید می کنند و حمل کننده ها این فرستنده های نورونی را به گردش در می آورند ( برای مثال، آن ها را به همان سلولی که ایجادشان کرده است باز می گردانند و به این ترتیب علائم را بین نورون های پس و پیش می برند. برای ارسال یک پیام، سلول مغزی یک ماده شیمیائی که همان فرستنده نورون است در فضای موجود بین دو سلول که سیناپس نامیده می شود ایجاد می کند. نورون فرستنده از سیناپس عبور کرده و به پروتئین گیرنده در سلول دریافت کننده مغز می چسبد. این کار سبب می شود تا در سلول گیرنده مغز تغییراتی ایجاد شود و پیام منتقل گردد.