مرکز ترک اعتیاد خصوصی: نقش خانواده در کمک به درمان فرد مبتلا به اعتیاد

مرکز ترک اعتیاد خصوصی: نقش خانواده در کمک به درمان فرد مبتلا به اعتیاد

 گفته شد که اعتیاد یک بیماری جسمی روانی اجتماعی و معنوی است. اگر اعتقاد داشته باشیم که این بیماری یک بیماری جسمی است، پس لازم است که پزشک آن‌ها را معالجه کند و این کار نیز اتفاق می‌افتد طوری که بسته به فرد و میزان مصرف و نوع ماده و مدت مصرف پزشک فرد معتاد را از سه هفته تا چندین سال تحت نظر قرار می دهد و درمان‌های پزشکی لازم را برای آن‌ها به کار می‌گیرد.

اگر اعتقاد داشته باشیم که اعتیاد یک بیماری روانی است آن‌ گاه حضور یک روانشناس بالینی و مددکار اجتماعی در تیم درمانی ضرورت می‌یابد. طبق تحقیقات کمپ فرمانیه، اعتیاد به مواد مخدر با افسردگی ،اضطراب ، اختلالات شخصیت و نارضایتی‌های زناشویی و مشکلات خانوادگی ارتباط دارد و در ضمن وابستگی روانی و درمان این وابستگی و تغییر سبک زندگی و آموزش مهارت‌های ارتباطی و حل مسئله و ابراز وجود (جرات ورزی) و کنترل خشم، مقابله با استرس و مهارت های شاد زیستن، مواردی است که روانشناسان بالینی در روان درمانی‌های فردی و گروه درمانی‌های خود با افراد در حال بهبودی به آن توجه دارند و این مهارت‌ها را به صورت عملی به بیماران آموزش می‌دهند. مخصوصاً مهارت‌های کنترل وسوسه‌ها.

اگر اعتقاد داشته باشیم اعتیاد یک بیماری اجتماعی است، آن گاه حوزه فعالیت بسیار وسیع می‌شود طوری که خانواده، محل تحصیل، محل کار، جامعه و دولت و... نیز وارد حیطه درمان می‌شوند و عواملی مثل فقر، بیکاری، طبقه اجتماعی، سطح تحصیلات، دوستان مصرف‌کننده و حتی سیاست گذاری‌های مجلس و دولت و سازمان‌ها و ستادهای مبارزه و پیشگیری از اعتیاد نیز حائز اهمیت هستند.

طی سال‌ها کار در مرکز ترک اعتیاد فرمانیه و برخورد با بیماران مختلف  به این نتیجه رسیدیم بیمارانی که خانواده‌های آن‌ها حمایت بیشتری از آن‌ها می‌کند و در درمان آن‌ها فعال‌ترند، احتمال بیشتری وجود دارد که دوره درمان را با موفق تقویت سپری کرده و درصد لغزش‌های کمتری داشته باشند برعکس خانواده‌ای که محفل تنش باشد یا نداند که چگونه با بیمار در حال بهبودی رفتار کند، خواسته یا ناخواسته به لغزش بیمار و سرانجام عود بیماری کمک خواهد کرد.

 

 

چگونه با فرد مبتلا به اعتیاد باید رفتار کرد

 

 

چگونه با بیمار در حال بهبودی رفتار کنیم؟

 

 بیشتر خانواده‌های بیماران در حال بهبودی این سوال را دارند که با بیمارم چگونه رفتار کنم؟ چه کاری از دست من بر می آید؟ و چه کارهایی می توانم انجام دهم؟

 

 

خانواده به چه معنایی می‌باشد

 

 

تعریف خانواده

 

 اداره سرشماری ایالات متحده تعریف وسیعی از خانواده را به شرح زیر ارائه می دهد:

خانواده گروهی است متشکل از دو یا چند نفر که به یکی از طرق تولد، ازدواج یا فرزند خواندگی با یکدیگر مرتبط بوده و با یکدیگر در یک منزل زندگی می‌کنند. (جولی، 1992 )  

 

این لغت به دو یا چند نفری برمی‌گردد که خود را یک خانواده در نظر می‌گیرند. این افراد معمولاً در یک محل زندگی می‌کنند و تعهدات یک خانواده سالم مانند حمایت مالی وعاطفی را به عهده می گیرند(کاپوزی، 2007)

 

اگر چه ما همگی واژه خانواده را به کار می‌بریم، اما شاید تصور همه از آن یکسان نباشد، زیرا تعریف خانواده کار مشکلی است. در نظر بسیاری از مردم، خانواده به منزله یک واحد اجتماعی است که شامل یک زوج متهم متأهل و فرزندان و در خانه‌ای در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند. (محمودیان،1384)

خانواده کوچکترین جزء اجتماع است. اجتماعی که از خانواده‌های سالم تشکیل شده باشد، مسلماً اجتماعی سالم است و شرط آن که خانواده‌ای سالم باشد این است که افراد آن سالم باشند.

 

 

انواع تیپ‌های خانوادگی در زمینه ترک اعتیاد

 

خانواده‌ها را از حیث کیفیت روابط درونی و میزان استحکام آن‌ها، می‌توان به چهار نوع تقسیم نمود که هر یک از ویژگی‌ها، کارکردها و تأثیرات خاص خود را داراست و عبارتند از:

 

  •  خانواده متلاشی
  • خانواده متزلزل
  • خانواده متعادل
  • خانواده متعالی
  • خانواده متلاشی

 

خانواده متلاشی

 

تعریف این نوع خانواده عبارت است از شکستن واحد خانوادگی یا تجزیه برخی از نقش‌های اجتماعی به علت آن‌ که یک یا چند تن از عهده انجام تکالیف ناشی از نقش خود آن طور که باید و شاید بر نیامده‌اند.

برخی از صفات موجود در این تیپ خانواده‌ها عبارتند از :

  1. عدم ثبات : مثلاً پدر وظایف خود را انجام نمی‌دهد و این وظایف توسط جامعه یا مادر انجام می‌گیرد.
  2. جدایی، طلاق و ترک : در اینجا یکی از همسران تصمیم به جدایی می‌گیرد و بدین ترتیب از اجرای تکالیف ناشی از نقش خود باز می‌ایستد.
  3. خانواده درون تهی :  اعضای آن به زندگی با یکدیگر ادامه می‌دهند ولی روابط و کنش متقابل با یکدیگر ندارند و از حمایت احساسی یکدیگر محرومند.
  4. غیبت غیر ارادی یکی از دو همسر خانواده : خانواده  به دلیل مرگ زن یا شوهر یا زندانی بودن آن‌ها جنگ یا فاجعه‌ای دیگر تجزیه می‌شوند.
  5. عدم موفقیت غیر ارادی در اجرای نقش‌های اساسی : در اینجا علت فاجعه خانوادگی ممکن است انواع امراض روانی ، احساسی یا بدنی باشد.

 

خانواده متزلزل

 

 این خانواده‌ها معمولاً با عناوینی همچون دشوار، نابسامان و نامتعادل نیز شناخته می‌شوند.

ویژگی‌های خانواده متزلزل عبارتند از :

  1. خانواده از هدف اصلی زندگی بازمانده و آرمانش را از دست داده.
  2. جایگاه و منزلت اعضا مشخص نبوده یا حفظ نگردیده است.
  3. فردای روشن و امید به زندگی وجود ندارد.
  4. مدیریت در این خانواده تجزیه شده و تصمیم گیری در آن به غایت دشوار است.
  5. جذابیت زندگی به میزان قابل ملاحظه‌ای کاهش یافته و انگیزه چندانی برای پایبندی اعضای آن به میثاق زندگی وجود ندارد.
  6. مسئولیت پذیری از توزیع عادلانه برخوردار نیست و در قبال ایفای وظایف، برخورد مشوقانه صورت نمی گیرد.
  7. مشکلات و مسائل جزئی به سادگی به بحران یا تشنج تبدیل می‌شود.

انتقال‌های اعضا از یکدیگر به شکلی مستقیم، مستمر و غیرمنصفانه صورت می‌گیرد. لازم به ذکر است که در تیپ خانواده متزلزل، ساخت خانواده قابل ترمیم بود و با بهره گیری از شیوه‌های درمانی به ویژه خانواده درمانی، توانایی افراد برای غلبه بر مشکلات افزایش می یابد و به تدریج به الگوی خانواده متعادل نزدیک می‌شود.

 

خانواده متعادل

 

با اصطلاحاتی نظیر خانواده بهنجار، متوازن و موفق نیز یاد می‌شود. ویژگی‌های این نوع خانواده عبارتند از:  

  1. هر فرد در موقعیت واقعی خویش قرار گرفته و از جانب دیگران نیز مورد حمایت و تایید واقع می‌گردد. عواطف ،مسئولیت‌ها و امتیازات به طورعادلانه میان افراد توزیع می‌شود.
  2. امنیت و جذابیت برای افراد کافی است و چیزی بر دلبستگی به خانواده ترجیح داده نمی‌شود.
  3. مدیریت متکی بر روابط انسانی و برخوردار از مشورت و هماهنگی با افراد اعمال می شود.
  4. رویکرد مثبت به انسان، زندگی، نقش‌ها و آینده وجود دارد.
  5. انتقادها به شیوه‌ای غیرمستقیم، موردی، فردی و منصفانه انجام می‌گیرد.
  6. مشکلات از افراد تفکیک شده و به جای حمله به فرد تلاش برای بازشناسی مسئله و حل آن انجام می‌گیرد.
  7. تبادلات عاطفی به شیوه‌های قلبی، کلامی و عملی انجام می‌گیرد.

 

خانواده متعالی

 

این نوع با عنوان متکامل، بالنده و خودشکوفا نیز شناخته می‌شود. این الگوعالی‌ترین الگوی زندگی در میان سایر الگوها به شمار می رود. ویژگی‌های این نوع خانواده عبارتند از:

  1. نه تنها مشکلات مورد بررسی قرار می‌گیرد و تلاش برای حل آن‌ها می‌شود بلکه ظرفیت‌ها و استعدادهای افراد تا مرز خودشکوفایی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
  2. توجه افراد غالبا معطوف به آینده است آنان به هدفی نیاز دارند که توجه‌شان را به آینده معطوف سازد.
  3. افراد از هویتی پرمعنا و منسجم برخوردار هستند.
  4. افراد نه تنها به رشد و پیشرفت خویش، بلکه به اعتلای جمعی اعضای خانواده می‌اندیشند و برای تحقق آن طرح واندیشه جدیدی ارائه می‌دهند.

 

 
 مطلب مرتبط: برخورد پزشکی با افراد مبتلا به بیماری اعتیاد
 

کار و مسئولیت به زندگی معنا و دوام می‌بخشد. به گفته آلپورت بدون داشتن کاری مهم و ارزشمند، تعهد و مهارت کافی برای انجام آن و نیز امکان رسیدن به بلوغ و سلامت روانی میسر نیست.

تعقیب هدف هرگز پایان نمی پذیرد. اگر هدفی را باید کنار گذاشت، باید بی درنگ انگیزه نوین آفرید. تفسیر و تعبیر وقایع و رویدادهای زندگی خوشبینانه است. هر شکست یک تجربه و فرصتی برای ارزیابی موقعیت در نیل به پیروزی تلقی می‌شود. (محمودیان و همکاران)

حالا که با تعریف خانواده و انواع تیپ‌های خانوادگی آشنا شدید می‌توانید تیپ خانوادگی خود را شناسایی کنید و سپس در جهت تیپ خانوادگی دلخواه خود حرکت کنید.

پیش از آن که درباره گام‌ها و روش‌هایی بحث کنیم که باید استفاده کنید تا به تیپ خانوادگی مورد نظر خود برسید، لازم است در مورد سیستم خانوادگی توضیحاتی بدهیم.

 

سیستم خانوادگی چیست؟

 

 سیستم خانوادگی یک سیستم اجتماعی است که با تعاملات تکراری توسط اعضای خانواده به وجود می‌آید. این تعاملات مشخص می‌کنند که چگونه و چه وقت و با چه کسی افراد خانواده رابطه دارند. (کاپوزی،2007)  

در مدل سیستمی فرض بر این است که اگر فردی از اعضای خانواده دچار مشکلی شده است، کل سیستم دچار اشکال شده است و برای برطرف شدن مشکل فرد، باید کل سیستم ترمیم شود. دقیقاً مانند یک کارخانه، اگر در یک کارخانه مشکلی برای فردی پیش آمده باشد، به کل سیستم کارخانه آسیب می‌رسد. برای برطرف کردن مشکل باید سیستم کارخانه اصلاح شود.

به عبارتی دیگر وقتی فرزند دچار اعتیاد شده است و قصد دارد که سوء مصرف مواد مخدر را کنار بگذارد، اگر این فرد به تنهایی شروع به تغییر کند در صورتی که دیگر اعضای خانواده به رفتارهای سابق خود ادامه دهند وی باید فشارهای زیادی را تحمل کند.

بنابراین لازم است دیگر اعضای خانواده نیز در نحوه رفتار کردن، احساس کردن و افکار خود تغییراتی ایجاد کنند و به عبارت دیگر کل اعضای خانواده باید رفتارهای اعتیادی خود را کنار بگذارند و به سمت هدف مشترک حرکت کنند. در چنین تغییری احتمال رسیدن به هدف مشترک بیشتر از زمانی است که فرد به تنهایی اقدام کند.

 

سیستم خانوادگی

 

حال باز می‌گردیم به سوال اصلی یعنی چگونه با بیمار در حال بهبودی رفتار کنیم؟ یا بهتر است بگوییم چگونه به سمت تیپ خانوادگی دلخواه خود حرکت کنیم و چه کارهایی می‌توان انجام داد تا به این هدف دست یافت؟ فراموش نکنیم که تمام همت ما کمک به بیمار در جهت کنترل کردن وسوسه‌ها و تغییر سبک زندگی است، در اینجا گام‌هایی را معرفی خواهیم کرد که به شما می‌کند به این هدف دست یابید.

 

پذیرفتن آن‌ها به عنوان بیمار

 

 قبلاً راجع به این مسئله خواندید که سوء مصرف مواد مخدر یک بیماری است و به اندازه کافی راجع به بعد روانی این بیماری بحث شد. به یاد می‌آورید که اشاره شد هنگامی که فردی به دلیل افسردگی، اضطراب و یا حتی به خاطر لذت طلبی و تنوع یا به خاطر مشکلات شخصیتی به مصرف مواد مخدر بپردازد به مرور زمان وابستگی روانی اتفاق می‌افتد و بعد از مدت زمانی وسوسه‌ها قسمت اصلی بیماری وی می‌شوند. بنابراین لازم است که این را درک کنیم که با یک بیمار در ارتباط هستیم، بیماری که وسوسه‌های ناراحت کننده‌ای دارد و علت مصرف او نیز عمل به وسوسه‌هایش است.

 اکثر خانواده‌ها می‌گویند اعتیاد یک بیماری است اما در عمل آن را باور ندارند به طور مثال برخی از خانواده‌ها می‌گویند تا به حال بیش از ۲۰ بار ترک کرده ولی باز شروع به مصرف کرده مرتب دروغ می‌گوید و لجبازی می‌کند و...  این بار می‌خواهم او را از خانه بیرون کنم یا حتی در موارد شدیدتر برخی می‌گویند می‌خواهم او را تحویل کلانتری دهم یا حتی او را از بین ببرم.

درست همین جاست که این خانواده‌ها متوجه نیستند که اعتیاد یک بیماری است. لطفاً به این سوال جواب دهید، آیا ما فردی که روزی ۱۰ بار برای شستشو به حمام می‌رفته و باز اعتقاد داشته که بدن او پاک نشده است و در حال حاضر یک سال است میزان حمام رفتن او کاهش پیدا کرده، ولی در ماه اخیر دوباره میزان حمام رفتنش افزایش یافته را از خانه بیرون می‌کنیم؟ و آیا ما فردی که اعتقاد دارد باید روزی ۲۰ لیوان چای بنوشند را از خانه بیرون می‌کنیم یا او را تحویل کلانتری می‌دهیم.

البته باید به این مسئله توجه داشت که اعتیاد به خاطر مسائل فرهنگی و اجتماعی که در جامعه با خود به همراه می‌آورد برای خانواده‌ها سخت‌تر قابل قبول است. اما اشکال کار در این است که خانواده‌ها هنوز نپذیرفته‌اند که مهمترین قسمت بیماری بیمار آن‌ها وسوسه‌های اوست و زمانی که این وسوسه‌ها به عمل تبدیل شود، بیماری فرد عود کرده است. این خانواده‌ها وسوسه را با دروغ و لجبازی اشتباه گرفته‌اند.

بیمار به شما دروغ نگفته، در حال حاضر قصد دارد ترک کند و انگیزه بالایی هم دارد اما سم‌زدایی و پاکسازی جسمی در اغلب مواقع بدون پاکسازی فکری صورت می‌گیرد و این باعث می‌شود بیمار به وسوسه‌های فکری خود عمل کند و نهایتاً خانواده این گونه برداشت می‌کند که او دروغ گفت یا اراده ندارد یا نمی‌تواند و همین مسئله منجر به تنش و ناراحتی در خانواده و حتی احساس گناه در خود بیمار می‌شود.

بنابراین پدر، مادر، خواهر و برادر اگر می‌خواهید به بیمار در حال بهبودی خود کمک کنید بدانید که او بیمار است و بیماری او همان وسوسه‌های او هستند. بیمار در یک لحظه وسوسه می‌شود و اگر مهارت‌های لازم برای توقف وسوسه‌ها را در روان درمانی‌های فردی یا گروه درمانی فرا نگرفته باشد آن‌ها را به عمل تبدیل می‌کند. باید پذیرفت که او بیمار است و این دقیقاً نقطه شروع برای حرکت است، حرکت به سمت بهبودی و حرکت به سمت درمان.

 شنیدن خبر بیماری اعضای خانواده خبر خوبی نیست ولی همین که می‌شنویم یکی از اعضای خانواده دچار بیماری شده در کمترین زمان ممکن این خبر را بررسی می‌کنیم و آنگاه می‌پذیریم که او بیمار است و بعد به متخصص مربوطه مراجعه می‌کنیم ولی اکثر خانواده‌ها زمانی که متوجه می‌شوند اعضای خانواده دچار بیماری اعتیاد شده‌اند واکنش‌های تندی مثل خشم و نفرت، پرخاشگری و غیره نشان می‌دهند که این واکنش‌ها وضع موجود را خراب‌تر می‌کند. باید قبول کنیم که او بیمار است و در جهت کمک به او قدم برداریم.

 
 مطلب مرتبط: توصیه های کمپ ترک اعتیاد فرمانیه برای پس از لغزش
 

پذیرفتن فرد مبتلا به بیماری اعتیاد به عنوان یک انسان

 

هر انسان یک موجود چند بعدی است. در اینجا ما با بعد روانی انسان سر و کار داریم.

 

روان یا شخصیت یک انسان چیست؟

 

 به مجموعه‌ای از افکار، احساسات و رفتارهای انسان، روان یا شخصیت گفته می‌شود.

همه ما می‌دانیم که افکار می‌تواند مثبت یا منفی باشند رفتارها نیز می‌توانند مثبت باشند، می توانند منفی باشند، و همین طور احساسات نیز می‌توانند مثبت یا منفی باشند.

ما باید یاد بگیریم که به یکدیگر احترام بگذاریم و یکدیگر را بپذیریم، به خاطر این که همه ما انسان هستیم فارغ از اینکه چه افکاری داریم یا چه رفتاری داریم یا چگونه احساس می کنیم.

اما متاسفانه در اکثر مواقع مردم می‌گویند فلانی آدم نیست یا آدم پستی است، چون این گونه فکر می‌کند یا چون این گونه رفتار می‌کند من او را به عنوان انسان قبول ندارم. این اشتباه بزرگی است که شاید نیاز باشد در یک سطح کلی‌تر جامعه مورد بررسی قرار گیرد.

احتمالاً بیمار شما افکار مثبتی نیز دارد یا احتمالاً احساسات مثبتی نیز دارد و احتمالاً رفتارهای مثبتی نیز دارد، اما خانواده به خاطر تکرار رفتارهای منفی بیمار، مثل سوءمصرف یا دروغ‌گویی یا لجبازی و بهانه‌جویی فقط رفتارهای منفی او را می بینند و بعد قضاوت می‌کنند که او چون رفتارهای منفی دارد، انسان خوبی نیست ولی مطمئن باشید که همین انسان دارای مجموعه‌ای از رفتارها و احساسات و افکار مثبت نیز هست.

بنابراین باید در درجه اول یاد بگیریم که همسر یا فرزند خود و حتی افراد جامعه را به عنوان یک انسان بپذیریم و به آن‌ها احترام بگذاریم و آن‌ها را دوست داشته باشیم و در نهایت اگر با رفتاری یا طرز فکر خاصی مخالف هستیم یا آن را منفی ارزیابی می‌کنیم، این مسئله را از انسان بودن او جدا بدانیم.

در چنین مواقعی لازم است که خانواده‌ها این پیام را به فرزند یا به همسر یا فرزند خود بدهند که من برای شما به عنوان یک انسان ارزش و احترام خیلی زیادی قائل هستم و شما را دوست دارم اما مشکل من فقط با مصرف مواد مخدر شما است.

در چنین حالتی بیمار متوجه می‌شود که شما با خود او مشکلی ندارید و او را به عنوان انسان و بعد به عنوان همسر و فرزند خود قبول دارید فقط از این رفتار منفی او ناراحت هستید و این رفتار تنها یک بخش کوچک از کل شخصیت و روان است و قابل تغییر نیز هست.

از این رو به کار بردن پیام‌هایی مثل این که چون مواد مخدر مصرف می‌کند و دروغ می‌گوید: آدم پستی است صحیح نیست. باید با تمام افکار، احساسات و رفتارهای خود به او نشان دهید که با خود او مشکلی ندارید و می‌خواهید به او کمک کنید که رفتار یا فکر منفی خود را بشناسد و آن را اصلاح کند.

 

کمپ ترک اعتیاد فرمانیه

تلفن: 02122290484 - 02122295499

همراه: 09106886964